| Written by Tomas Sanches / CJITL | |
| Thursday, 17 September 2009 | |
CJITL flash, Xefi Departementu Administrasaun Finansa no Logistika STAE, Manuel Branco hateten total pakote kandidatu ne’ebe sei kompete iha eleisaun xefi suku loron 09 fulan Outubru hamutuk 1208 ne’ebe kompostu pakote kandidatu feto 24 no pakote kandidatu mane hamutuk 1166. Husi total ne'e Distritu Oekusi hetan Ranking Primeiru ho pakote kandidatura feto hamutuk 6. Nia dehan dadaun ne’e STAE preparadu ona atu hala’o sira nia knaar iha eleisaun xefi komunitaria ne’e. “Ami prontu ona atu halo ami nia knar no ami mos prepara dadauk ona atu halo formasaun ba Brigada no Poling Staff sira atu nune’e sira bele hatene saida mak sira atu halo iha elisaun xefi suku nia laran. Buletin votus print dadaun ona no ami sei produs tuir eleitoral maibe ami sei halo liu atu prevene keta lato’o karik”, dehan Manuel Branco, Caicoli, Dili, Kuarta feira, 16/09/09. Tuir pakote lista kandidatura ne’ebe CJITL hetan katak distritu Ermera hetan pakote kandidtura boot liu husi distritu sanolu resin tolu sira seluk. Pakote kandidatura husi distritu Ermera hamutuk 153 husi total suku 52. ne’ebe pakote kandiadtu feto hamutuk 4 no mane hamutuk 149. Lista kompletu pakote kandidatura mak tuir mai ne’e,Distritu Aileu, total suku 31, Baucau total suku 59 Bobonaro total suku 50, Cova Lima total suku 30, Dili total suku 31, Ermera total suku 52, Lautem total suku 34, Liquisa total suku 23, Manatuto total suku 29, Manu Fahi total suku 29, Oekusi total suku 18, Viqueque total suku 35. Ne’e duni total suku iha TL hamutuk 442, total lista pakote 1208, total pakote ba feto 42 no total pakote ba mane hamutuk 1166. Husi Pakote Kandidatura Feto, Distritu Oekusi mak Juara I ho kandidatu Feto barak liu (Pakote 6). (ts/cjitl) |
Thursday, September 17, 2009
Eleisaun Xefi Suku, Oekusi Juara I ho Pakote Feto Nian
SAIDA MAK LIDERANSA KOMUNITARIA
Lideransa komuntaria nudar koletivu ida ne’ebe ho objective atu organiza kona-ba partisipasaun komunidade nian hodi oinsa bele resolve sira-nia problema sira haree ba sira nia interese no repressenta nafatin sira bainhira prezira. Lideransa komutaria kompostu husi Xefe Suku, Konsellu Suku no Xefe Aldeia. Sira ne’e la halo parte iha administrasaun publiku no sira nia desizaun la bele obriga estadu.
TRANSFORMASAUN LIDERANSA POLITIKA NO KOMUNIDADE
Projeitu UNDEF hanesan projeitu bo’ot ida agora dadaun Sekretariadu Rede Feto implementa serbisu hamutuk ho membru nain 4 hanesan Prontu Atu Serbi (PAS), Groupu Feto Foinsae Timor Leste (GFFTL), Santa Bakhita nomos Centru Feto Oecusse (CFEO). Projeitu ne’e halao ho objetivu atu hametin feto nia funsaun atu bele prepara kuantidade no kualidade sira nia lideransa iha nivel suku liu husi advokasia ba Lei Eleitoral Lokal ne’ebe responsabel ba jeneru. Hanesan kontinuasaun husi Programa Atu Hametin Lideransa Feto Rural sira nian no Partisipasaun hodi hari nasaun Timor Leste (PERWL) iha tinan 2004-2007, projeitu ne’e mos sei apoio dezenvolve kapasidade ba kandidata potensial nomos promousaun ba plataforma politika ne’ebe responsabel ba jeneru durante kampanha Eleisaun Lideransa Komunitaria iha tinan 2009. Baseia ba resultadu Eleisaun Lokal tinan 2004-2005 maski feto maluk sira hetan kampanha ba posisaun hanesan xefi suku, xefi aldeia nomos ba representante ba Konselhu Suku maibe feto nain 7 eleitu hanesan xefi suku (7) no feto nain 22 eleitu hanesan xefi aldeia (22). Maizemenus feto liu-nain 1300 eleitadu hanesan membru Konselhu Suku nian.
CFEO (Centro Feto Enclave Oecusse) hanesan membru ba projeitu UNDEF durante loron 3 komesa dia 15- 17 Julhu 2009 implementa treinamentu TRANSFORMASAUN LIDERANSA POLITIKA NO KOMUNIDADE”. ba feto potensial sira. Treinamentu ida ne’e partisipa husi 57 feto potensial hetan observa husi Sra Maria de Fatima hansan reprezentante Sekertaria Estadu promosaun Igualidade. Treinamentu loron 3 ne’e loke abertura husi Sr. Jeverino Salu hanesan Chefe Cabineti Sekertaris Estadu Regiao Outonomo Oecusse (SERAO). Durante nia deskursu, Sr. Jeverino Salu haforsa liu-tan partisipasaun feto iha vida politika hanesan pasu ida oinsa feto atu sai hanesan lideransa. Nia mos akresenta liu-tan katak sai lideransa ne’ebe diak tenki mos sai hanesan inan no aman ba povu ne’ebe nia representa
Organizasaun Santa Bakhita nudar membru projeitu UNDEF nian durante loron ida halao enkontru publiku ho feto potensial sira ho objektivu atu fo korajem ba feto potensial sira bele kandidata-an be Xefe Suku no Konselhu Suku. Atividade ne’e halao iha dia 27 fulan Julhu 2009 hetan partisipasun diak husi ema nain 40 inklui autoridade lokal sira. Enkontru ne’e rasik loke abertura husi Administrator Distritu Ermera akompanhadu husi representante SEPI, Rede Feto no UNIFEM. Durante nia deskursu, Administrator Ermera hateten katak iha tempo badak feto sira sei hola parte iha Eleisaun Xefe Suku no Konselhu Suku. Nia mos hatutan katak sei karik eleisaun ne’e hotu, Rede Feto tenke organiza tan treinamentu ba lideransa tranformativa hodi nune’e bele kompriende diak liu-tan oinsa sai lideransa ne’ebe diak. Antes enkontru ne’e, iha dia 1 fulan Julhu 2009, organizasaun Santa Bakhita mos halao enkontru ho Administrador Distritu nomos Gender Vokal Point sira atu bele serbisu hamutuk kona-ba preparasaun lideransa feto sira iha Distritu Ermera. Aleinde ne’e, sira mos halao obvervasaun ba edukasaun votantes ne’ebe halao iha nivel suku.
Iha fulan Junhu 2009, Groupu Feto Foinsae Timor Leste (GFFTL) hanesan mos membru husi projeitu UNDEF halao ona treinamentu ba dala premeiru atu bele kapasita feto potensial iha distritu Viqueque. Iha treinamentu ida ne’e partisipa husi 43 feto potensial husi targetu feto nain 100, tamba ne’e iha fulan Agostu 2009 GFFTL organiza treinamentu segundu atu bele kompleta numeru ne’ebe sai targetu. Treinamentu etapa II ne’e halao durante loron 3 hahu 18 – 20 Agostu 2009 iha Salaun Madre – Beloi, Distritu Viqueque.
Treinamentu ne’e rasik loke abertura husi Administrador Sub Distritu Viqueque Vila, Juvinal Mascarinhas nomos hetan partisipasaun husi kandidatu feto potensial nain 37 inklui mos fasilitador nain 8. Durante halao treinamentu, fasilitador nasional no distrital hatoo material kona-ba CEDAW no sistema pakote ne’ebe usa iha Eleisaun Lideransa Komunitarian 2009. Atu bele habelar informasaun ba komunidade iha ditritu Viqueque, GFTTL mos serbisu hamutuk ho Radio Komunidade Povo Viqueque.
Atu bele kria balansu iha igualdade jeneru nian iha aspeitu politika, organizasaun feto membru projeitu UNDEF hanaran Prontu Atu Serbi (PAS) halao atividade treinamentu hodi prepara feto potensial sira iha distritu Lautem bele konkore iha Eleisaun Suku iha 2009. Antes halao treinamentu, komesa loron 13 too 30 fulan Junhu organizasaun PAS halo ona assementu ida ba feto potensial husi sub-distritu Iliomar, Tutuala, Lautem no Los Palos. Durante prosesu ne’e, sira hasoru direita ho Xefe Suku, Xefe Aldeia nomos Konselhu Suku sira hodi fo konesementu kona-ba projeitu ne’e. PAS mos halao assesmentu ba mane potensial sira iha suku 43 iha distritu Lautem. Iha dia 19 Agostu 2009, PAS organiza seminar ida atu bele habelar informasaun kona-ba lei eleitoral no artigus ne’ebe bele promove direitu feto nian. Seminar loron ida ne’e mos hetan partisipasaun husi genden vokal point distritu, CNE, UNV no partisipante seluk.***
INVESTE BA FETO, INVESTE DIAK BA FUTURU
Area politika hanesan area ida ne’ebe dominante husi mane sira maibe ida ne’e laos razaun no taka dalan ba feto maluk sira involve iha laran. Situasaun politiku global hatudu ona katak feto bele kaer posisaun oin-oin hanesan mane sira, iha area ekonomiku, saude, politika no seluk tan. Maski feto barak hatudu ona sira nia kapasidade hanesan mane sira maibe ita la bele nega problema kiak, hamlaha no nao edukasaun sei sai infrenta boot ba feto iha mundu tomak. Feto barak sei sai vitima husi asalta seksual hanesan estratejia ida atu bele hamanan funu, feto mos sai vitima husi trafiku humanu ne’ebe fo benifisiu makaas ba ema ne’ebe involve iha laran. Praktika hira ne’e sei lao nafatin iha nasaun barak no hatun dignidade feto nian hanesan iha nasaun Afganistaun. Iha ne’eba feto seidauk bele goza sira nia direitu atu hetan edukasaun diak tamba bainhira feto hakarak ba eskola sempre hetan amiasa husi groupu deskonesidu. Maibe faktus ida ne’e mos hatete mai ita katak feto tenke ba oin maski tenke hasoru obstaklu barak ho aten brani no komitmentu makaas.
Hanesan agente ba dezenvolvimentu, feto mos presiza kondisaun diak atu bele kapasita sira nia kapasidade iha area hotu inklui mos iha area politika. Maski kompete iha area ida ne’e susar ba feto maibe tenke fo opurtunidade ba sira involve iha laran hanesan involve iha eleisaun lideransa komunitaria. Maski problema barak hasoru feto sira ne’ebe hakarak kompete iha eleisaun ne’e hanesan orsamentu no kapasidade maibe ida ne’e laos obstaklu ba sira atu bele involve iha politika. Maibe se estratejiku atu bele lori feto sai lideransa politiku ne’e bele hetan hasil diak maka benifisiu barak feto no apoiante sira bele hetan. Bainhira kandidata feto sira tuur iha posisaun estrategiku iha area politika maka sira bele halo politika ne’ebe sensitivu ba jeneru por ezemplu alokasaun orsamentu ba interese feto bele aumenta, problema feto barak bele akomoda no buka solusaun, combate korupsaun,. Impaktu seluk ba ekonomia tamba se feto barak tuur iha Parlamentu bele fo imagen diak ida ba negosiante sira iha nivel medium ba kraik ne’ebe maioria feto. Iha mos benifisiu seluk tamba sira mos bele lori dame ba ita nia nasaun tamba feto sempre resolve problema ho dalan dame. Tamba ne’e vota ba feto hanesan ita nia lideransa hanesan desisaun ida la iha risku. Risku boot liu husi hili feto sai hanesan ita nia lideransa maka ita bele goza ita nia direitu ho dame.
Ohin, laos tempo ba feto sai deit figura ou kosmetika husi mane sira. Laos tempo ona ba feto fo deit konsentrasaun ba serbisu hanesan haree labarik, serbisu iha dapur, no atividade domestika seluk. Kultural patriakal kesi metin posisaun feto iha fatin hanesan ne’e, la iha mudansa, la iha igualdade. Agora tempo too ona, feto mos iha direitu hanesan sidadun Timor Leste ida, tamba ne mai ita tau posisaun feto iha fatin diak ida tamba sira mos bele.
Ami esperansa katak liu husi partisipasaun feto iha eleisaun Lideransa Komunitaria 2009, feto bele kontinua sira nia luta atu bele hetan igualdade nomos bele hatudu sira nia kapasidade atu bele lideransa maski iha nivel komunitaria. Ami espera katak feto eleitadu sira sei lori ita nia komunidade avansa ba oin no aumenta programa iha nivel suku liu-liu bele implementa programa ne’ebe sensive ba jeneru. Maski sai Xefe Sucu no Konselhu de Suku hanesan posisaun kiik iha Governo Lokal maibe ida ne’e hanesan prosesu ida feto tenke partisipa makaas no aprendre saida mak lideransa no saida mak politika para iha prosesu oin mai bele mosu feto lideransa seluk ho kapasidade boot atu bele ukun povo timor leste ho boa governasaun, responsibilidade no komitmentu boot atu bele lori futuru diak ba votantes sira.
Vota Ba Feto, Investe Diak Ba Futuru ***
Wednesday, September 9, 2009
LA PASA APRESENTASAUN KANDIDATURAS TAMBA FALTA INFORMASAUN
Prosesu Eleisaun Lideransa Komunitaria lao dadaun ona. Maski hetan problema barak prosesu ne’e lao nafatin tuir kalendario ne’ebe iha. CNE rasik nudar orgaun ida ne’ebe tau matan ba prosesu ne’e mos serbisu makas atu bele supervisa prosesu hirak ne’e iha tetitorial Timor tomak atu sidadaun hotu hotu bele hetan no partisipa usa sira nia direitu atu hili sira nia lideransa iha sira nia komunidade. Sra. Angelita Sarmeto nudar mos Comisaun CNE mos haree problema barak durante prosesu ne’e. Durante workshop kona-ba eleisaun nia esplika prosesu eleisaun ne’e no problema saida mak mosu iha laran.Buat seluk maka STAE nia formasaun ba Brigada sira kona-ba pemahaman lei ladun masimu tamba tuir dadus entre Brigada ida ba Brigada seluk fo informasaun la hanesan ba komunidade sira. Por ezemplu, hanesan informasaun ne’ebe publika iha Journal Replublika hateten katak iha data 22 – 27 Agostu 2009 sira tau A. Enkontru komunitaria B. Hasai photographia ba kandidatura sira, mas iha ne’eba la esplika klaru katak iha data 22 too 24 – doze meia ne’e so para simu deit lista kandidatura no iha dia 24 too 27 para hasai photo kandidatura. Sira la esplika ida ne’e, sira halao fali regulamentu tehniku ida ne’ebe fo ba komisariu ida-ida kada distritu ma asina ne’ebe esplika katak kandidatu sira ne’e hatama lista husi dia 22 too 24 – doze meia depois iha dia 24 oo 27 Agostu ba hasai photographia. Entau ema barak konfusaun iha ne’e, por ezemplu iha dia 22 Agostu sira hatama sira nia lista pakote maibe kriteria ne’e seidauk kompletu (balun lista suplentes sei falta, balun ansiaun la too tinan 60) entaun STAE presiza fo fila fali lista ida ne’e para pakote ida ne’e halao kompleta,
Prosesu hirak ne’e husi ami nia haree hanesan unsur kesengajaan husi STAE tamba tuir lolos lei 3/2009 hateten katak bainhira lei numeru 3/2009 aprova no promulga, durante loron 60 fo opurtunidade ba STAE atu haruka hotu regulamentu sira ne’ebe CNE tenki aprova atu bele fasilita Brigada sira halao sira nia serbisu. Maibe saida mak akontese? Treinamentu lao ona, Brigada tun onaa ba lapangan foin haruka regulamentu ba CNE atu bele aprova. Tamba ne’e, Ami atu halao mudansa la bele ona, buat hotu-hotu setting ona entaun ami la bele halao mudansa. Tuir lei numeru 5/2007 ne’ebe kolia kona-ba CNE nia kompetensia dehan katak hahu kedas husi prosesu registu eleitoral mai too resultadu final ne’ebe proklama husi Tribunal Rekursu, CNE tenki hola parte kedas iha prosesu hirak ne’e maske CNE nia kna’ar atu tau matan deit maibe CNE iha kbiit boot atu aprova regulamentu hirak ne’e inklui formulario ne’ebe STAE prepara. Ida ne’e ami haree katak hanesan desafiu ida tamba bele kria imagem ida katak STAE ne’e orgaun ida ne’ebe ladun serbisu ho orgaun eleitoral sira seluk hanesan CNE no Tribunal Rekursu.
DADUS FINAL LISTA KANDIDATURA- DISTRITU BOBONARO
Distritu Bobonaro :Total Pakote Xefe Suku : 125 pakote
Kandidatura Pakote total : 2.493 kandidatura
Sub Distritu Atabae, Total pakote 13 / Total kandidatura 290
- Suku Atabae : 3/66
- Suku Aidabaleten : 4/104
- Suku Hataz : 4/80
- Suku Rairobo : 2/40
- Suku Balibo Vila : 4/104
- Suku Batugade : 4/72
- Suku Cowa : 3/66
- Suku Leolima : 4/80
- Suku Leohitu : 4/88
- Suku Sanirin : 2/36
- Suku Aiassa : 2/48
- Suku Atuaben : 1/16 (kandidatura uniku)
- Suku Bobonaro Vila : 2/36
- Suku Carabau : 1/22 (kandidatura uniku)
- Suku Cota Boot : 2/32
- Suku Colimau : 3/66
- Suku Ilatlaun : 2/36
- Suku Lour : 3/60
- Suku Leber : 3/66
- Suku Lourba : 2/40
- Suku Maliubu : 4/88
- Suku Malilait : 3/54
- Suku Molop : 3/60
- Suku Oelu : 2/32
- Suku Soilesu : 2/32
- Suku Sibuni : 3/54
- Suku Tapo : 3/48
- Suku Tebabui : 3/54
- Suku Atudara : 1/20 (kandidatura uniku)
- Suku Daudu : 2/36
- Suku Guenulai : 3/36
- Suku Goulolo : 2/36
- Suku Manapa : 2/36
- Suku Maligo : 2/40
- Suku Porugua : 3/48
- Suku Raiheu : 2/36
- Suku Daudet : 3/ 54
- Suku Guda : 2/40
- Suku Gildapil : 3/51
- Suku Lebos : 3/48
- Suku Lontas : 1/18 (kandidatura uniku)
- Suku Lopal : 3/54
- Suku Opa : 2/38
- Suku Holsa : 2/48
- Suku Lahomea : 2/44
- Suku Odomau : 1/20 (kandidatura uniku)
- Suku Raifun : 1/18 (kandidatura uniku)
- Suku Ritabau : 3/108
- Suku Saburai : 2/36
- Suku Tapo Memo : 2/48
Haree husi total suku 50 ne’ebe iha distritu Bobonaro maka 12% mak suku ho kandidatura uniku.
LISTA PAKOTE LIDERANSA KOMUNITARIA- DILI
Sub Distritu : Dom Aleixo kompostu husi Suku 4,- Suku Comoro, kompostu husi Aldeia 31 = Pakote 5
- Suku Fatudaha, kompostu husi Aldeia 5 = Pakote 5
- Suku Kampung Alor, kompostu husi Aldeia 3 = Pakote 3
- Suku Bairopite, kompostu husi Aldeia 32 = Pakote 1
- Suku Bidau Lesidere, kompostu husi Aldeia 2 = Pakote 3
- Suku Akadiruhun, kompostu husi Aldeia 4 = Pakote 3
- Suku Crisinfor, kompostu husi Aldeia 3 = Pakote 2
- Suku Bemori, kompostu husi Aldeia 4 = Pakote 4
- Suku Santa Cruz, kompostu husi Aldeia 6 = Pakote 2
- Suku Lahane Oriental, kompostu husi Aldeia 13 = Pakote 3
- Suku Vilaverde, Kompostu husi Aldeia
- Suku Dare, kompostu husi Aldeia 10 = Pakote 3
- Suku Lahane Osidental, kompostu husi Aldeia 11 = Pakote 2
- Suku Mascarinhas, kompostu husi Aldeia 6 = Pakote 2
- Suku Caicoli, kompostu husi Aldeia 5 = Pakote 2
- Suku Motael, kompostu husi Aldeia 5 = Pakote 3
- Suku Colmera, kompostu husi Aldeia 2 = Pakote 2
- Suku Becora, kompostu husi Aldeia 14 = Pakote 2
- Suku Balibar, kompostu husi Aldeia 4 = Pakote 3
- Suku Bidau Santana, kompostu husi Aldeia 4 = Pakote 2
- Suku Kuluhun, kompostu husi Aldeia 8 = Pakote 2
- Suku Camea, kompostu husi Aldeia 6 = pakote 2
- Suku Metiaut, kompostu husi Aldeia 3 = Pakote 2
- Suku Hera, kompostu husi Aldeia 6 = Pakote 1
·
CJITL flash, Xefi Departementu Administrasaun Finansa no Logistika STAE, Manuel Branco hateten total pakote kandidatu ne’ebe sei kompete iha eleisaun xefi suku loron 09 fulan Outubru hamutuk 1208 ne’ebe kompostu pakote kandidatu feto 24 no pakote kandidatu mane hamutuk 1166. Husi total ne'e Distritu Oekusi hetan Ranking Primeiru ho pakote kandidatura feto hamutuk 6.
Lista kompletu pakote kandidatura mak tuir mai ne’e,

