Thursday, September 17, 2009

INVESTE BA FETO, INVESTE DIAK BA FUTURU

0 comments

Area politika hanesan area ida ne’ebe dominante husi mane sira maibe ida ne’e laos razaun no taka dalan ba feto maluk sira involve iha laran. Situasaun politiku global hatudu ona katak feto bele kaer posisaun oin-oin hanesan mane sira, iha area ekonomiku, saude, politika no seluk tan. Maski feto barak hatudu ona sira nia kapasidade hanesan mane sira maibe ita la bele nega problema kiak, hamlaha no nao edukasaun sei sai infrenta boot ba feto iha mundu tomak. Feto barak sei sai vitima husi asalta seksual hanesan estratejia ida atu bele hamanan funu, feto mos sai vitima husi trafiku humanu ne’ebe fo benifisiu makaas ba ema ne’ebe involve iha laran. Praktika hira ne’e sei lao nafatin iha nasaun barak no hatun dignidade feto nian hanesan iha nasaun Afganistaun. Iha ne’eba feto seidauk bele goza sira nia direitu atu hetan edukasaun diak tamba bainhira feto hakarak ba eskola sempre hetan amiasa husi groupu deskonesidu. Maibe faktus ida ne’e mos hatete mai ita katak feto tenke ba oin maski tenke hasoru obstaklu barak ho aten brani no komitmentu makaas.

Agora dadaun mundu sei hasoru problema boot ida no susar atu bele resolve. Problema krizi ekonomiku global no problema seluk hanesan terorismu, bomba nuklir, funu regional, mudansa iklimatika no moras oin-oin sai hanesan amesa ida ba ita nia komunidade. Iha krizi ekonomia hanesan agora, ita mos tenke hanoin katak apoio ba feto hanesan investe diak ba ita nia futuru. Tamba saida? Tamba se ita fo apoio ba feto bele maka ita bele lori mudansa iha ekonomia nomos kondisaun sosiedade bele metin liu-tan. Investe ba feto hanesan dalan ida atu suporta futuru jerasaun. Feto barak serbisu iha sektor agrikultura, sai agrikultor nomos sai negosiante ba faan produtu lokal. Maibe kompara ho mane, osan ne’ebe feto maluk sira hetan gasta barak liu ba hahan familia, saude no edukasaun ba labarik sira. Tamba ne’e feto hanesan rekursu humanu ida iha prosesu dezenvolvimentu nomos bele kria dame no estabilidade ne’ebe diak liu. Iha area konflitu sira, feto sai agente ida atu bele halao mediasaun atu bele hetan dame no unidade.

Hanesan agente ba dezenvolvimentu, feto mos presiza kondisaun diak atu bele kapasita sira nia kapasidade iha area hotu inklui mos iha area politika. Maski kompete iha area ida ne’e susar ba feto maibe tenke fo opurtunidade ba sira involve iha laran hanesan involve iha eleisaun lideransa komunitaria. Maski problema barak hasoru feto sira ne’ebe hakarak kompete iha eleisaun ne’e hanesan orsamentu no kapasidade maibe ida ne’e laos obstaklu ba sira atu bele involve iha politika. Maibe se estratejiku atu bele lori feto sai lideransa politiku ne’e bele hetan hasil diak maka benifisiu barak feto no apoiante sira bele hetan. Bainhira kandidata feto sira tuur iha posisaun estrategiku iha area politika maka sira bele halo politika ne’ebe sensitivu ba jeneru por ezemplu alokasaun orsamentu ba interese feto bele aumenta, problema feto barak bele akomoda no buka solusaun, combate korupsaun,. Impaktu seluk ba ekonomia tamba se feto barak tuur iha Parlamentu bele fo imagen diak ida ba negosiante sira iha nivel medium ba kraik ne’ebe maioria feto. Iha mos benifisiu seluk tamba sira mos bele lori dame ba ita nia nasaun tamba feto sempre resolve problema ho dalan dame. Tamba ne’e vota ba feto hanesan ita nia lideransa hanesan desisaun ida la iha risku. Risku boot liu husi hili feto sai hanesan ita nia lideransa maka ita bele goza ita nia direitu ho dame.

Ohin, laos tempo ba feto sai deit figura ou kosmetika husi mane sira. Laos tempo ona ba feto fo deit konsentrasaun ba serbisu hanesan haree labarik, serbisu iha dapur, no atividade domestika seluk. Kultural patriakal kesi metin posisaun feto iha fatin hanesan ne’e, la iha mudansa, la iha igualdade. Agora tempo too ona, feto mos iha direitu hanesan sidadun Timor Leste ida, tamba ne mai ita tau posisaun feto iha fatin diak ida tamba sira mos bele.

Ami esperansa katak liu husi partisipasaun feto iha eleisaun Lideransa Komunitaria 2009, feto bele kontinua sira nia luta atu bele hetan igualdade nomos bele hatudu sira nia kapasidade atu bele lideransa maski iha nivel komunitaria. Ami espera katak feto eleitadu sira sei lori ita nia komunidade avansa ba oin no aumenta programa iha nivel suku liu-liu bele implementa programa ne’ebe sensive ba jeneru. Maski sai Xefe Sucu no Konselhu de Suku hanesan posisaun kiik iha Governo Lokal maibe ida ne’e hanesan prosesu ida feto tenke partisipa makaas no aprendre saida mak lideransa no saida mak politika para iha prosesu oin mai bele mosu feto lideransa seluk ho kapasidade boot atu bele ukun povo timor leste ho boa governasaun, responsibilidade no komitmentu boot atu bele lori futuru diak ba votantes sira.

Mai ita apoia feto kandidata sira ho dalan tuu sira dia 9 Outobru 2009
Vota Ba Feto, Investe Diak Ba Futuru ***

Wednesday, September 9, 2009

LA PASA APRESENTASAUN KANDIDATURAS TAMBA FALTA INFORMASAUN

0 comments
Prosesu Eleisaun Lideransa Komunitaria lao dadaun ona. Maski hetan problema barak prosesu ne’e lao nafatin tuir kalendario ne’ebe iha. CNE rasik nudar orgaun ida ne’ebe tau matan ba prosesu ne’e mos serbisu makas atu bele supervisa prosesu hirak ne’e iha tetitorial Timor tomak atu sidadaun hotu hotu bele hetan no partisipa usa sira nia direitu atu hili sira nia lideransa iha sira nia komunidade. Sra. Angelita Sarmeto nudar mos Comisaun CNE mos haree problema barak durante prosesu ne’e. Durante workshop kona-ba eleisaun nia esplika prosesu eleisaun ne’e no problema saida mak mosu iha laran.

Baseia ba kalendario STAE nian, husi 22 too 27 Agostu 2009 ne’e hanesan tempo ba apresentasaun kandidaturas liu-liu ba suku ida-idak kandidata atu sira bele hatama sira nia lista kandidatura tuir pakote ne’ebe tuir lei ne’e tenki mai husi kandidata Xefe Suku, Xefe Aldeia kompostus husi aldeia ninian, kandidata ba Konselhu Suku ninian kompostu husi representante feto 2, joven feto 1 , joven mane 1 no ansiaun 1. Iha prosesu ida ne’e ami CNE nia kna’ar hanesan tau matan deit ba prosesu sira ne’e para atu garantia katak apresentasaun kandidaturas ne’e tuir lei numeru 3/2009 no regulamentu kona-ba Apresentasaun Kandidaturas ne’ebe CNE aprova.

Iha apresentasaun kandidaturas maka ami halao supervisaun katak maioria prosesu ne’e lao ho diak maibe iha frekeza balun husi parte STAE ninian. Premeiru iha apresentasaun lista kandidatura ne’e pakote sira ne’ebe apresenta husi Xefe Suku aktual (Xefe Suku agora) maioria sira nia kriteria mai kompleta kedas. Jadi too data 22 Agostu, sira hatama sira nia kandidatura depois STAE halao verifikasaun no iha data 22 lokraik lista ida ne’e aseita ona. Mas, pakote sira seluk ne’ebe mai husi kandidatu laos husi Xefe Suku aktual, sira ne’e hetan problema boot atu bele kompleta sira nia lista. Husi ida ne’e ami bele haree katak STAE ninia pendekatan ba edukasaun votantes ba apresentasaun kandidatura la masimu, tamba sira la fahe direitamente informasaun konaba prosesu apresentasaun kandidatura ba komunidade iha aldeia aldeia. Sira fo deit informasaun hirak ne’e ba Xefe Suku aktual sira no hatete katak, “Xefe Suku sira, imi ba deit iha imi nia Xefe Aldeia ida-idak, favor hatete ba sira katak iha data 22 too 27 Agostu 2009 hanesan tempo ba apresentasaun kandidaturas”.

Agora ita tenke hatene katak Xefe Suku agora dadaun ne’e mos iha intereste iha eleisaun ida ne’e. Tidak mungkin sira atu ba hatete ba Xefe Aldeia ida-idak. Tamba ne’e Xefe Suku aktual sira bele halao kompleta sira nia lista kandidatura iha loron ida deit tamba sira bele book lalais no ho unsur kesengajaan nia lakohi hatete ba kandidatu sira seluk hanesan ami nia esperiensia iha apresentasaun lista iha Suku Bairopite no suku sira seluk. Iha ne’eba kuaze kandidatu nain 4 ami rejeita tamba sira nia pakote la kompletu. Ida ne’e mosu tamba kandidatu sira ne’e la simu informasaun prosesu ne’e. Por ezemplu, iha Suku Comoro ho total populasaun 20.000 maibe pakote nain 5 mak mai no pasa tamba sira nia Xefe Suku hakarak duni vontade lao ba aldeia ida-idak atu bele fo informasaun ba prosesu apresentasaun. Mas Xefe Suku balu la iha vontade diak ida, sira dehan diak-liu lalika fo hatene para sira mesak mak kandidatu uniku. Tamba ne’e ami dehan STAE nia serbisu la maksimu. Tuir data mak iha kandidatu uniku iha Timor laran tomak ho total 48 suku husi 442 suku.

Buat seluk maka STAE nia formasaun ba Brigada sira kona-ba pemahaman lei ladun masimu tamba tuir dadus entre Brigada ida ba Brigada seluk fo informasaun la hanesan ba komunidade sira. Por ezemplu, hanesan informasaun ne’ebe publika iha Journal Replublika hateten katak iha data 22 – 27 Agostu 2009 sira tau A. Enkontru komunitaria B. Hasai photographia ba kandidatura sira, mas iha ne’eba la esplika klaru katak iha data 22 too 24 – doze meia ne’e so para simu deit lista kandidatura no iha dia 24 too 27 para hasai photo kandidatura. Sira la esplika ida ne’e, sira halao fali regulamentu tehniku ida ne’ebe fo ba komisariu ida-ida kada distritu ma asina ne’ebe esplika katak kandidatu sira ne’e hatama lista husi dia 22 too 24 – doze meia depois iha dia 24 oo 27 Agostu ba hasai photographia. Entau ema barak konfusaun iha ne’e, por ezemplu iha dia 22 Agostu sira hatama sira nia lista pakote maibe kriteria ne’e seidauk kompletu (balun lista suplentes sei falta, balun ansiaun la too tinan 60) entaun STAE presiza fo fila fali lista ida ne’e para pakote ida ne’e halao kompleta,

Mas saida mak akontese bainhira sira fo fila fali lista kandidatura ne’e? Tuir lolos lista kandidatura seidauk kompleta ne’e tenke sai priodade ba STAE too dia 27 Agostu, agora komprensaun Brigada sira hanoin katak maski kandidatu sira mai iha dia 22 Agostu maibe too dia 24-Doze meia sira nia lista la kompletu maka lista hirak ne’e la pasa (rejeita). Tuir Lolos laos hanesan ne’e, kandidatu sira iha dia 22 too 24 – Doze meia mai ona para atu halao apresentasaun maibe la kompleta nafatin sai priodade atu sira bele halao kompleta too dia 27 Agostu 2009. Tamba tuir lei, sira iha direitu 48 oras atu bele halao kompleta lista ne’e. Problema hanesan ne’e mos sai razaun ida tamba saida mak kandidatu uniku mosu iha suku barak.

Ida seluk, Ami foin aprova regulamentu kona-ba apresentasaun kandidatura semana rua ka tolu antes halao apresentasaun kandidaturas. Tuir realidade, STAE halao ona formasaun treinamentu ba Brigada sira antes regulamentu ne’e aprova. Formulario hanesan formulario deklarasaun, akta, lista prezensa, formulario apoiantes sira mos seidauk aprova bainhira husi CNE. STAE rasik foin hatoo formulario hirak ne’e semana ida antes Brigada sira tun ba lapangan atu halao sira nia serbisu. Entaun la iha dalan ba ami atu hadia no halao alterasaun ba formulario ida ne’e tamba treinamentu halao ona.

Prosesu hirak ne’e husi ami nia haree hanesan unsur kesengajaan husi STAE tamba tuir lolos lei 3/2009 hateten katak bainhira lei numeru 3/2009 aprova no promulga, durante loron 60 fo opurtunidade ba STAE atu haruka hotu regulamentu sira ne’ebe CNE tenki aprova atu bele fasilita Brigada sira halao sira nia serbisu. Maibe saida mak akontese? Treinamentu lao ona, Brigada tun onaa ba lapangan foin haruka regulamentu ba CNE atu bele aprova. Tamba ne’e, Ami atu halao mudansa la bele ona, buat hotu-hotu setting ona entaun ami la bele halao mudansa. Tuir lei numeru 5/2007 ne’ebe kolia kona-ba CNE nia kompetensia dehan katak hahu kedas husi prosesu registu eleitoral mai too resultadu final ne’ebe proklama husi Tribunal Rekursu, CNE tenki hola parte kedas iha prosesu hirak ne’e maske CNE nia kna’ar atu tau matan deit maibe CNE iha kbiit boot atu aprova regulamentu hirak ne’e inklui formulario ne’ebe STAE prepara. Ida ne’e ami haree katak hanesan desafiu ida tamba bele kria imagem ida katak STAE ne’e orgaun ida ne’ebe ladun serbisu ho orgaun eleitoral sira seluk hanesan CNE no Tribunal Rekursu.

Agora dadaun, husi serbisu STAE ne’e depois apresentasaun kandidaturas tuir kalendario ne’ebe iha maka sira sei fo sai lista temporario no taka iha suku ida-ida. Too dia 5 fulan Setembru, populasaun sira iha suku refere bele hatama sira nia reklamasaun ba lista kandidatura sira ne’e.***

DADUS FINAL LISTA KANDIDATURA- DISTRITU BOBONARO

0 comments
Distritu Bobonaro :

Total Sucu : 50 Suku

Total Pakote Xefe Suku : 125 pakote

Kandidatura Pakote total : 2.493 kandidatura

Sub Distritu Atabae, Total pakote 13 / Total kandidatura 290

  • Suku Atabae : 3/66
  • Suku Aidabaleten : 4/104
  • Suku Hataz : 4/80
  • Suku Rairobo : 2/40

Sub Distritu Balibo, Total pakote 21 / Total kandidatura 446

  • Suku Balibo Vila : 4/104
  • Suku Batugade : 4/72
  • Suku Cowa : 3/66
  • Suku Leolima : 4/80
  • Suku Leohitu : 4/88
  • Suku Sanirin : 2/36

Sub Ditritu Bobonaro, Total pakote 44 / Total kandidatura 882

  • Suku Aiassa : 2/48
  • Suku Atuaben : 1/16 (kandidatura uniku)
  • Suku Bobonaro Vila : 2/36
  • Suku Carabau : 1/22 (kandidatura uniku)
  • Suku Cota Boot : 2/32
  • Suku Colimau : 3/66
  • Suku Ilatlaun : 2/36
  • Suku Lour : 3/60
  • Suku Leber : 3/66
  • Suku Lourba : 2/40
  • Suku Maliubu : 4/88
  • Suku Malilait : 3/54
  • Suku Molop : 3/60
  • Suku Oelu : 2/32
  • Suku Soilesu : 2/32
  • Suku Sibuni : 3/54
  • Suku Tapo : 3/48
  • Suku Tebabui : 3/54

Sub Distritu Cailako, Total Pakote 17 / Total Kandidatura 288

  • Suku Atudara : 1/20 (kandidatura uniku)
  • Suku Daudu : 2/36
  • Suku Guenulai : 3/36
  • Suku Goulolo : 2/36
  • Suku Manapa : 2/36
  • Suku Maligo : 2/40
  • Suku Porugua : 3/48
  • Suku Raiheu : 2/36

Sub Distritu Lolotoe, Total pakote 17 / Total kandidatura 303

  • Suku Daudet : 3/ 54
  • Suku Guda : 2/40
  • Suku Gildapil : 3/51
  • Suku Lebos : 3/48
  • Suku Lontas : 1/18 (kandidatura uniku)
  • Suku Lopal : 3/54
  • Suku Opa : 2/38

Sub Distritu Maliana, Total pakote 13 / Total kandidatura 322

  • Suku Holsa : 2/48
  • Suku Lahomea : 2/44
  • Suku Odomau : 1/20 (kandidatura uniku)
  • Suku Raifun : 1/18 (kandidatura uniku)
  • Suku Ritabau : 3/108
  • Suku Saburai : 2/36
  • Suku Tapo Memo : 2/48

Populasaun iha suku neen (6) mak hili kandidatura ida deit (kandidatura uniku), suku hirak ne’e mak suku Odomau, Raifun, Atuaben, Carabau, Atudara, no suku Lontas.

Haree husi total suku 50 ne’ebe iha distritu Bobonaro maka 12% mak suku ho kandidatura uniku.

LISTA PAKOTE LIDERANSA KOMUNITARIA- DILI

0 comments
Sub Distritu : Dom Aleixo kompostu husi Suku 4,
  • Suku Comoro, kompostu husi Aldeia 31 = Pakote 5
  • Suku Fatudaha, kompostu husi Aldeia 5 = Pakote 5
  • Suku Kampung Alor, kompostu husi Aldeia 3 = Pakote 3
  • Suku Bairopite, kompostu husi Aldeia 32 = Pakote 1
Sub Distritu Nain Feto, kompostu husi Suku 6,
  • Suku Bidau Lesidere, kompostu husi Aldeia 2 = Pakote 3
  • Suku Akadiruhun, kompostu husi Aldeia 4 = Pakote 3
  • Suku Crisinfor, kompostu husi Aldeia 3 = Pakote 2
  • Suku Bemori, kompostu husi Aldeia 4 = Pakote 4
  • Suku Santa Cruz, kompostu husi Aldeia 6 = Pakote 2
  • Suku Lahane Oriental, kompostu husi Aldeia 13 = Pakote 3

Sub Distritu Vera Cruz, Kompostu husi Suku 7,

  • Suku Vilaverde, Kompostu husi Aldeia
  • Suku Dare, kompostu husi Aldeia 10 = Pakote 3
  • Suku Lahane Osidental, kompostu husi Aldeia 11 = Pakote 2
  • Suku Mascarinhas, kompostu husi Aldeia 6 = Pakote 2
  • Suku Caicoli, kompostu husi Aldeia 5 = Pakote 2
  • Suku Motael, kompostu husi Aldeia 5 = Pakote 3
  • Suku Colmera, kompostu husi Aldeia 2 = Pakote 2

Sub Distritu Cristu Rei, kompostu husi Suku 7

  • Suku Becora, kompostu husi Aldeia 14 = Pakote 2
  • Suku Balibar, kompostu husi Aldeia 4 = Pakote 3
  • Suku Bidau Santana, kompostu husi Aldeia 4 = Pakote 2
  • Suku Kuluhun, kompostu husi Aldeia 8 = Pakote 2
  • Suku Camea, kompostu husi Aldeia 6 = pakote 2
  • Suku Metiaut, kompostu husi Aldeia 3 = Pakote 2
  • Suku Hera, kompostu husi Aldeia 6 = Pakote 1

·

Sunday, September 6, 2009

Ema La ba Hili Tamba Sira Tenke Hare’e Sira nia Oan no Toos

0 comments
Eleisaun hanesan dalan demokrasia ida ba povo atu bele desidi sira nia lideransa no reprezentante. Maski dalaruma CNE no STAE hasoru problema barak atu bele realiza eleisaun maibe sira sempre enforsu an para demokrasia bele metin nafatin iha Timor Leste. Sra. Manuela Leong, hanesan Komisario Nasional CNE husi representante feto iha responsibilidade boot atu bele haforsa feto nia partisipasaun iha eleisaun. Nia mos hetan opurtunidade halo observasaun durante Eleisaun 2009 iha Indonesia. Esperiensia saida mak nia hetan durante iha ne’eba, mai ita akompanha artikel ida ne’e!


“Hau hakarak dehan feto iha Palembang – Indonesia forte la halimar tamba sira nia luta tenke alkansa hanesan mane maski sira nia lei ladun apoio. Hau hakfodak tebes tamba ami ba ne’ebe ne’ebe deit feto sira sempre makaas, por ezemplu bainhira Hau ba haree ba PPS (Panitia Pemilihan Suara), feto sira sempre iha, dalaruma feto mak sai koordenadora. Iha Indonesia susar ba feto atu bele hetan posisaun hanesan ne’e tamba sira tenke kompete maka’as laos tamba ema fo deit. Posisaun seluk hanesan direitor STAE iha Palembang mos feto, entaun iha ne’eba ita haree feto forte liu.

Iha parte seluk, komunidade sira iha ne’eba mos hakarak fo kontribuisaun maka’as ba sira nia eleisaun. Sira fo sira nia fatin luan iha sira nia komunidade para bele halo eleisaun. Maibe fatin ne’e mos tenke iha garante komunidade bele fo sira nia vota ho seguru, livre no segredu.

Situasaun ida ne’e la hanesan ita nia eleisaun ne’ebe tenke halo iha fatin publiku. Tamba iha parte ida ita sempre la fiar malu sei eleisaun halo iha fatin privadu, oinsa bele asegura eleisaun nia netralidade.

Maibe eleisaun iha fatin publiku hanesan eskola mos hamosu problema seluk, dalaruma sentru votasaun ne’e dook husi komunidade nia fatin no halao votantes sira tenke lao dook para bele hetan sira nia direitu atu vota. Barak ema la ba hili tamba sira dehan sira tenke haree sira nia oan no haree sira nia toos.

Haree ba Hau nia esperiensia iha Eleisaun tinan 2007, hainhira Hau lao ho kareta ba sentru votasaun, Iha dalan Hau haree senhora ida sei fase ropa, Hau tun husi kareta no husu ba nia, “Ita la ba vota ?” Senhora ida ne’e mos hateten, “Iha uma ema la iha, hau hein labarik lai”. Sentru votasaun rasik susar no dook la halimar, ne’e akontese iha Soru Kraik, distritu Ainaro.

Sentru votasaun ho distansia besik bele halao ema hotu hetan asesu ba elei- saun hanesan eleisaun iha Palembang – Indonesia. Iha ne’eba sira halo sira nia eleisaun iha komunidade nia laran. Ema hotu hotu bele hetan asesu lalais atu bele ba vota, tuku 11 – 12 prosesu eleisaun bele taka ona tamba votantes hotu fo ona sira nia vota maski tuir lolos prosesu foin bele taka iha tuku ida.

Iha prosesu eleisaun, ita mos hetan obstaklu barak liu-liu kona-ba transporte. Ita bele haforsa feto sira, fo kbiit ba sira, fo motivasaun ba sira maibe bainhira parte transporte ne’e ladun suporta maka sira la bele ba fatin votasaun atu fo sira nia vota. Tamba ne’e organizasaun no groupus sira fo apoiu ba votantes iha distritu tenke hanoin fasilita ba transporte bainhira votantes sira tuir treino ruma. Iha parte seluk ita mos tenke haforsa ekonomia tamba Hau hanoin sei Xefe Suku no Konselhu Suku simu deit osan uitoan, ne’e la too ba sira no la bele fasilita sira nia serbisu. Uluk, Xefe Suku ida hetan motorizada maibe sira la halo sira nia kna’ar, tamba saida?

Por ezemplu Xefe Suku balun taka deit lista naran kandidata para ema haree sira nia naran iha kalae, depois taka sira halo sira nia serbisu iha toos ka fatin seluk, kalan mak foin sira fila ba uma. Bainhira ami husu sira dehan, “Imi selu ami hira? Ami la bele ba toos, Ami taka hirak ne’e hein ema halo reklamasaun?”, ne’e problema ida. Agora hanesan Konselhu Suku ne’e oinsa, kuandu ita la fo benefisiu ruma ba sira, sira nia naran tama nafatin iha Konselhu Suku maibe sira la halo sira nia kna’ar.

Hau hanoin organizasaun sira tenke ajuda ba problema hirak ne’e inklui mos donor sira tamba dalaruma sira halo treinamentu ruma lakohi selu transporte, oinsa ema bele partisipa, mai lao deit ka? Sei osan transporte la iha sira lakohi mai, tamba ne’e NGO sira ne’ebe serbisu hamutuk ho donor tenke fo enkorajem, ita tenke hanoin ita la selu para sira mai maibe ita fo motivasaun sira ho transporte”.***

HARÍI NASAUN, IGUALDADE NO LUTA FETO NIAN

0 comments

SAIDA MAK HARÍI NASAUN ?

Iha materia polítika barak maka ko'alia kona-ba kodik haríi nasaun. Ema barak dehan haríi nasaun ne’e hanesan identiku ho prosesu demokrasia. Nu’udar nasaun foun, ita iha dezafiu bo’ot tamba muda husi sistema kolonialismu no okupasaun militar ne’ebé fó impaktu bo’ot ba mentalidade ita nian nasaun. Agora, ita sei simu tutan husi beiala sira ne'ebé mak karakterizadu ho sistema feodal no patriakal. Sistema patrealismu ne’e mós sei sai nu’udar dezafiu bo’ot ida ba jerasaun fóun nebe sei tenta atu haburas hametin sistema ida ne’e. Maski sistema patrialismu halo feto sira iha segunda klase, ita sees husi faktores istoriku ne'ebé hatudu envolvimentu feto iha prosesu haríi nasaun desde inisiu kedas, desde iha organizasaun feto ho naran OPMT. Iha tinan 1974, depois ita hetan restaurasaun independensia iha 2002, sosiedade civil sai fali faktores importante ida ba prosesu demokratizasaun. Feto nu’udar forsa polítika bo’ot iha Timor Leste kaer xave ba situasaun polítika nasaun ida ne’e liu husi prosesu eleisaun nu’udar instrumentu demokrasia.

Ita bele haree iha lei eleitorál iha ne’ebá hatuur quota jéneru ida ne'ebé lei dehan katak en kada grupu de quadro tenki iha pelumenus feto ida. Artigu iha lei eleisaun ne’e hanesan resultadu ida husi sosiedade sivil ne'ebé ijiji quota 30% ba feto iha Parlamentu. Maski hetan de'it quota jéneru 4 : 1, pelumenus iha avansu. Iha vida polítika, foin dadauk husi kandidatura prezidente nain ualu, kandidata ida mak feto. Iha Parlamentu sira, ita iha mós Grupu Feto Parlamentar (GMPTL), feto mós iha membrus governu, Ministra to’o Vise Ministra, feto mós bele kaer pozisaun Diretora Publiku, no pozisaun iha diretor sira nia okos, ne’e avansa ida ba feto nia partisipasaun iha haríi nasaun. Ne’e signifika ita nia país fó vantagem ba ita nian an no ita rasik komesa hahu fó valor ba ita nian an. Maibé feto sira seidauk uza sira nia forsa politiku ho maximu atu bele lori feto maluk sira avansa ba oin husi dizigualdade. ***

IGUALDADE JÉNERU IHA TIMOR LESTE

Valor ida husi prinsipiu Direitus Umanus dehan katak ema hotu-hotu moris nu’udar ema livre ida, iha direitu no dignidade hanesan laiha diferensa jéneru, rasa, suku, relijiaun, etnika nomós idade. Husi prinsipiu ida ne’e, Timor Leste nu’udar membru Nasoens Unidas iha obrigasaun ida atu bele garantia igualdade direitus entre feto no mane atu sira bele goza sira nia direitu iha setor ekonomia, sosial, kultura, sivil, polítika no setor seluk tan.

Igualidade jéneru entre feto no mane hanesan direitu ida ne'ebé fundamental iha justisa sosial. Maibé feto barak sei hetan dizigualdade jéneru liu-liu iha parte edukasaun, saúde no ekonomia. Kuaze dois terco husi populasaun mundial analfabeto mak feto ne'ebé mós fó influensa maka’as ba transfere informasaun jéneru iha sosiedade nia laran. Ho edukasaun, feto maluk sira bele sai matenek nomos bele halo mudansa iha ita nia moris atu bele kontra sistema ne’e rasik. Impaktu husi ne’e mak sistema patriakal metin nafatin iha sosiedade nia leet. Laós de'it akontese iha fatin rurais maibé akontese mós iha sidade Dili. Iha mundu tomak inklui mós Timor Leste, diskriminasaun ne'ebé bazeia ba jéneru hanesan kauza prinsipal ida ba akontese violénsia doméstika . Tamba ne’e Governu Timor Leste iha dever atu haka’as an hodi halakon diskriminasaun ida ne’e liu husi sistema lei.***

HAKOTUK DISKRIMINASAUN BA FETO

Diskriminasaun ba feto ne’ebé buras nafatin iha ita nia sosiedade presiza atensaun maka’as husi feto sira. Hakarak ka lakohi, feto hotu tenki hanoin ba feto maluk sira iha area rurais ne’ebé infrenta difikuldade bara-barak no sai vítima nafatin. Ne’e realidade ne'ebé feto sira tenke simu.

Halakon diskriminasaun komesa husi ita nian an rasik, ita-nia familia foin hakat ba ita nia komunidade. Feto la bele moe no tauk atu avansa ba oin. Tempu to’o ona para feto maluk sira mós bele tuur iha oin atu bele foti dezisaun no luta ba futuru feto nian. Solidariedade entre feto ho feto nomos entre feto ho mane hanesan parseiru tenke hametin liu husi partisipasaun media komunikasaun hanesan matadalan ba sosiedade.***

LUTA IGUALDADE NO POLITIKA

Ema barak hatete politika laos fatin ba feto sira tamba area ida ne’e nakonu ho konflitu, hadauk malu poder, agresifitas, negoizasaun politika, no seluk tan. Area ida ne’e mos presiza profil publiku ne’ebe diferensa ho karakterismu maioria feto moris iha area domestika. Maibe kondisaun ida ne’e la halo feto sira fraku, feto barak sei enforsu sira an atu bele involve iha politika no sai lideransa diak ida hanesan Benazir Bhutto, eis Presidente Pakistan, Corazon Aquino, eis Presidente Philipina, Megawati Soekarnoputri, eis Presidente Indonesia, Margareth Teacher, Hilarry Clinton no seluk tan.

Feto Timor nia luta iha tempu pasadu hatudu ba ita katak sira mós bele hamriik kaer kilat hanesan mane iha invasaun to’o resisténsia. Iha tempu ukun an, maski infrenta problema oin-oin, movimentu luta ba igualdade kontinua nafatin. Agora dadaun, feto barak mos bele tuur iha Parlamentu Nasional, serbisu iha ita nia governo, involve iha area ekonomia, edukasaun no saude inklui setor-setor privadu seluk- tan. Husi Eleisaun Legislativa tinan 2007, feto nain 19 hetan posisaun hanesan deputada iha Parlamentu Nasional. Maibe resultadu husi Eleisaun ba Lideransa Komunitariu tinan 2004 hatudu seluk, partisipasaun feto iha nivel suco sei kiik tebes, feto nain 4 deit eleito sai Xefe Suku husi 442 total suku iha Timor Leste. Nesesidade feto hanesan sexu maioria iha Timor Leste lahanesan ho mane sira. Nesesidade ida ne’e so feto deit bele hatene tamba ne’e sira presiza forsa politika boot ida atu bele halo mudansa iha politika nasaun ida ne’e ba politika ne’ebe sensitivu jeneru no resolve konflitu ho dame no la usa violensia.

Estadu rasik mos tenke tau matan ba posisaun feto iha prosesu politika tamba sei sira haluha asuntu feto durante foti desizaun maka ida ne’e hanesan kontra direitus humanus tamba feto hanesan votantes mairioa iha nasaun ida ne’e. Ita mos bele dehan demokrasia ne’ebe la involve partisipasaun feto laos demokrasia no legitimasaun ne’ebe mosu husi prosesu politika ne’ebe demokratis tenke haree ba intereste husi sira nia votante ne’ebe kompostu husi feto no mane. Realidade hatudu mai ita, iha politika, komposizaun entre feto no mane seidauk balansia, mane involve barak liu duke feto. Ida ne’e halo feto nia lian ba sira nia nesesidade sai fraku no sira la bele lori mudansa signifikant ba kondisaun ne’ebe sira enfrenta. Tamba ne’e ita, feto presiza aumenta feto nia partisipasaun ativa iha instituisaun politika hotu hotu husi nivel aldeia too Parlamentu Nasional.***

SAIDA MAK ITA TENKE HALO?

Feto barak sei moris iha dizigualdade jéneru, maski feto balun kontinua nafatin luta ba asuntu igualdade no direitu feto nian. Maibé luta ba igualdade jéneru la’os de'it luta ativista feto sira. Mós, la’os responsibilidade husi deputada feto sira iha Parlamentu Nasional. Asuntu igualdade jéneru hanesan ita hotu-hotu nia luta, la hareé ba sexu feto ka mane, hotu-hotu iha responsibilidade atu bele moris ho igualdade entre feto no mane atu bele hametin kontrusaun nasaun Timor Leste. Tamba ne’e, mai ita hamutuk fó ita-nia solidariedade, fó liman ba malu, labele sai tan opozisaun ba feto maluk rasik nomos tenki iha konsistensia no konsensu nasional atu bele avansa ba oin.

Iha Eleisaun ba Lideransa Komunitaria 2009 oin mai fo ona dalan luan ida mai ita atu bele halao mudansa iha ita nia sistema moris loron-loron liu-liu iha ita nia aldeia no suco. Liu husi eleisaun ida ne’e feto hotu bele kontribui iha luta ba igualdade iha aldeia no suco ida ida ho kandidata no apaoio feto maluk sira ne’ebe iha kapasidade boot atu bele kaer kargo hanesan Xefe Aldeia, Xefe Suku no tuur hanesan membru Konselhu Suku. Se iha pasadu feto sira bele hatudu sira nia brani hasoru militarismu Indonesia nusa ita la bele hamrik hamutuk kaer feto nia luta no dudu feto potensial sira iha Timor laran tomak sai LIDERANSA iha aldeia no suco ida-ida. Opurtunidade ida ne’e bele hametin liu-tan funsaun reto iha harii ita nia nasaun tamba feto mos iha direitus hanesan mane sira atu tuur hanesan lideransa ba nasaun doben Timor Leste.

Komesa ohin, mai ita hamutuk loke dalan no apoio feto potensial sira bele kompete iha Eleisaun ba Lideransa Komunitaria 2009.***


Projeitu ne’e Hanesan Ponte Ida Atu Bele Prepara Lideransa Feto iha Nivel Suku

0 comments

Naturalidade kultural patriakal iha sosiedade TL hamosu mos disigualdade jeneru bainhira feto sira marjinalizadu laos deit iha sira nia asesu ba serbisu sira maibe mos iha sira nia partisipasaun efeitivu iha politika no foti desizaun. Reprezentante feto 29% iha Parlamentu Nasional no 27.6% iha Konselhu Suku nian, tamba asaun afirmativu husi Lei Eleitoral 2006 nian no ba Eleisaun Konselhu Suku 2004-2005 nian. Maski nune feto sira sei falta komunikasaun, konfiansa, konesementu no abilidade atu involve di-diak iha no influensia rekonstrusaun hafoin konflitu no prosesu harii nasaun ne’ebe responsive ba sira nia nesesidade. Maski feto Timor hasoru problema maibe la hapara movimentu feto atu bele liberta husi violasaun no disigualdade.

Iha fulan Outobru 2008, Rede Feto asina kontratu ho UNDEF no UNIFEM kona-ba hametin feto nia funsaun liu-liu iha nivel Konselhu Suku. Projeitu sei uja elisaun Konsellu Suku iha tinan 2009 hanesan opurtunidade estratejiku ida hodi hametin partisipasaun feto sira nian iha harii nasaun hafoin liu tiha konflitu iha Timor Leste no dezenvolve ajenda rekontruksaun ne’ebe responsive ba janeru iha nivel lokal.

Eleisaun lokal ne’ebe halao tiha ona iha tinan 2004-2005 reinforsa opurtunidade ba fortalesimentu feto sira nian iha politiku. Durante eleisaun lokal iha tina 2004-2005, feto sira hetan kampanha ba posisaun hanesan Xefi Suku no Xefi Aldeia no reprezentante ba Konselhu Suku. Feto hamutuk nain 29 mak eleitu ona, kompostu husi Xefi Suku nain 7 no Xefi Aldeia nain 22. Feto liu nain 1300 mak eleitadu ona hanesan membru Konselhu Suku nian, ida ne’e mosu hanesan resultadu ida husi pozisaun tolu ne’ebe reserva ba feto sira atu tu’ur iha kada Konselhu Suku nian (feto nain rua no representante foin-sae feto ida).

Hafoin halao tiha eleisaun, projeitu ne’e sei apoio ajenda dezenvolvimentu lokal ne’ebe responsive ba jeneru liu husi hadia konesementu no abilidade Konseleiru Suku eleitadu feto sira hodi bele partisipa iha governasaun lokal no iha implementasaun planu dezenvolvimentu lokal ne’ebe responsive ba jeneru. Projeitu ne’e mos sei promove plataforma politika rekontruksaun ne’ebe responsive ba jeneru hodi liga ofisial eleitadu sira iha nivel nasional no Konselhu Suku feto sira ne’ebe eleitadu hodi haforsa liu tan apoio no dialogu entre feto eleitadu sira ne’e.

Rede Feto hanesan organizasaun ne’ebe hetan fiar atu bele implementa programa ida ne’e halao ona atividade preparasaun. Rede Feto liu husi membru nain 4 hanesan PAS, GFFTL, UNFETIF no Centru Feto Enklave Oecusse serbisu ba suksesu programa ida ne’e. Lansamentu ba projeitu ne’e rasik halao ona iha fulan ida ne’e no hetan antusiasmu maka’as husi autoridade lokal iha distritu 4. Sra. Eveline Iman hanesan koordenador ba projeitu ida ne’e hatete katak projeitu ida ne’e atu lider lokal iha distritu 4 ne’e bele hatene no halao kolaborasaun hamutuk ho membru nain 4 husi Rede Feto ne’ebe implementa programa.

Hare ba objetivu, projeitu ne’e hanesan ponte ida atu bele prepara lideransa feto iha nivel suku inklui mos prepara ba kuantidade no kualidade feto hira tu’ur iha Konselhu Suku. Preparasaun ba rekursu umanu liu-liu ba feto sai importante atu bele kria lideransa feto ne’ebe forte atu bele lori asuntu feto laos deit iha Konselhu Suku maibe mos bele lori asuntu ida ne’e to’o Parlamentu Nasional.

Projeitu ida ne’e implementa iha distritu ha’at hanesan Ermera, Oecusse, Lautem no Viqueque. Distritu hirak ne’e identifika ona tamba disparidade jeneru ne’ebe aas iha area edukasaun no saude, nivel violensia seksual no violensia baseia ba jeneru a’as tebes liu-liu kazu violensia domestika no asesu ne’ebe limitadu ba sistema justisa formal no feto sira sadere deit ba justisa tradisional. Nune’e mos, distritu Viqueque hanesan lokalidade pilotu ne’ebe implementa ona Programa Apoiu Governasaun Lokal (LGSP) iha ne’e mos Konselhu Suku sei iha oportunidade atu influensia ajenda dezenvovimentu lokal husi perspektiva jeneru.

Projeitu ne’e sei baseia eisperiensia no rede hirak iha Programa Atu Hametin Lideransa Feto Rural sira nian no Partisipasaun hodi hari nasaun Timor Leste (PERWL) iha tinan 2004-2007. ***